İnsanlar Neden Ağlar?

İnsanlar neden ağlar sorusu, bilim dünyasının hâlâ tam olarak yanıtlayamadığı sorulardan biri olmaya devam ediyor. Üzüntü, öfke, bunalmışlık ve hatta mutluluk anlarında gözyaşı döken insanlar, duygusal nedenlerle ağladığı bilinen tek tür olma özelliğini taşıyor. Birçok hayvan bebeklik döneminde sıkıntısını belirtmek için sesli ağlasa da karmaşık duygulara yanıt olarak gözyaşı üretecek beyinsel bağlantılara sahip görünmüyor.

İsviçre İnsan Biyolojisi Enstitüsü'nde araştırmacı Dr. Marie Bannier-Hélaouët, BBC Dünya Servisi programı CrowdScience'a yaptığı açıklamada gözyaşının beş temel bileşenden oluştuğunu belirtiyor: mukus, elektrolitler, su, proteinler ve lipitler. Bu bileşenlerin her biri farklı işlevlere sahip bulunuyor. Proteinler antiviral ve antibakteriyel özellik taşırken elektrolitler vücut fonksiyonları için gerekli mineralleri içeriyor.

Bilim insanları gözyaşını üç türe ayırıyor. Bazal gözyaşı, göz yüzeyinde sürekli mevcut olan ve gözün kaygan kalmasını sağlayan gözyaşı olarak tanımlanıyor. Refleks gözyaşı ise göze böcek veya toz gibi tahriş edici yabancı bir madde girdiğinde salgılanıyor. Bu algılama, tüm vücuttaki en yüksek sinir hücresi yoğunluğuna sahip olan kornea tarafından gerçekleştiriliyor.

Dr. Bannier-Hélaouët'e göre korneadaki sinir hücreleri sıcaklık, fiziksel yüklenme ve kuruluğu algılayabiliyor. Bu hücrelerden gelen mesajlar, gözyaşını kontrol eden lakrimal çekirdek adlı beyin bölgesine iletiliyor ve buradan gözyaşı bezlerine üretimi artırmaları için sinyal gönderiliyor.

Gözyaşının üçüncü türü olan duygusal gözyaşı, bilimsel açıdan en karmaşık olan kategoriyi oluşturuyor. Beynin duygusal işlem bölgeleri de lakrimal çekirdekle iletişim kuruyor ancak bu süreç basit bir koruyucu refleksten çok daha karmaşık yollar aracılığıyla gerçekleşiyor.

Hollanda Tilburg Üniversitesi'nde klinik psikoloji alanında emeritus profesör Ad Vingerhoets, ağlamanın genellikle tek bir duygudan ziyade aşırı duygusal yükü yansıttığını belirtiyor. Vingerhoets, "Duygular nadiren saf bir biçimde ortaya çıkar. Çoğu zaman farklı duyguların bir karışımı ya da hızlı bir değişimidir" diyor.

Vingerhoets ayrıca yaş ilerledikçe duygusal ağlama nedenlerinin de değiştiğini açıklıyor. Fiziksel ağrı çocuklar için önemli bir tetikleyici olurken yetişkinler ve ileri yaştakiler için bu etkinin azaldığını vurguluyor. Yaşlandıkça ağlamanın giderek empatiyle bağlantılı hale geldiğini belirten Vingerhoets, "Sadece kendi acılarımız için değil, başkalarının acıları ve sıkıntıları için de ağlarız" ifadesini kullanıyor.

Olumlu duyguların da gözyaşlarına neden olabildiğini söyleyen Vingerhoets, sanatın ya da doğanın güzelliğinin bazı insanlar için tetikleyici olabildiğine dikkat çekiyor.

Birçok insan ağladıktan sonra rahatladığını ifade etse de bu etkinin bilimsel olarak kanıtlanıp kanıtlanmadığı tartışma konusu olmaya devam ediyor.

ABD Pittsburgh Üniversitesi'nde klinik psikolog ve doçent Lauren Bylsma, kalp atış hızı sensörleri ve elektrokardiyogramlar kullanarak ağlamanın fizyolojik etkilerini araştırıyor. Elde ettiği ilk sonuçlar, ağlamaya başlamadan hemen önce "savaş ya da kaç" tepkisini yöneten sempatik sinir sistemindeki aktivitenin zirveye çıkabildiğini gösteriyor.

Bylsma, "Ağlama başladıktan hemen sonra parasempatik aktivitede artış görüyoruz" diyor. Parasempatik sistem, sinir sisteminin sakinleşme ve rahatlamaya yardımcı olan kolunu oluşturuyor.

Ancak Vingerhoets, ağlamanın her zaman rahatlama sağlamadığına dikkat çekiyor. Özellikle depresyon veya tükenmişlik yaşayan bireylerde bu etkinin görülmeyebildiğini belirtiyor. Ağlama sonrası rahatlamanın neyin ağlattığına da bağlı olduğunu vurgulayan Vingerhoets, "Genelde kontrol edilebilir durumlarda ağladığımızda ruh halimizin iyileştiğini, ancak kontrol edilemeyen durumlarda böyle bir etkinin olmadığını bildiriyoruz" diyor.

Çevredeki insanların tepkilerinin de belirleyici bir rol oynadığını açıklayan Vingerhoets, anlayışla karşılanmanın ve destek sunulmasının rahatlama hissi yarattığını, ancak alay edilme veya öfkeyle karşılaşmanın bu etkiyi ortadan kaldırdığını ifade ediyor.

Ağlamanın başkalarının davranışlarını etkileyebildiğine dair bilimsel kanıtlar bulunuyor. İsrail'de gerçekleştirilen bir laboratuvar çalışmasında, kadınların duygusal gözyaşlarını koklayan erkeklerin tuzlu su solüsyonu koklayanlara kıyasla daha az saldırgan davrandığı tespit edildi.

Araştırmacılar, gözyaşlarının yardıma ihtiyaç duyulduğunu gösteren sosyal bir sinyal işlevi gördüğü ve diğer insanların destek verme isteğini artırdığı konusunda görüş birliğine varıyor. Bazı çalışmalar, duygusal gözyaşlarının insanları daha güvenilir gösterebildiğini ve bu durumun atalarımızın işbirliği yapmasına ve birbirlerini desteklemesine katkı sağlamış olabileceğini ortaya koyuyor.

Bebekler söz konusu olduğunda ise bir bebeğin ağlamasının yetişkinlerde bakım verme tepkisini başlatan beyin bölgelerini harekete geçirdiğine dair kanıtlar mevcut. Vingerhoets, insanlarda gözyaşının ebeveynlere bağımlı olunan uzun çocukluk dönemi nedeniyle evrimsel olarak gelişmiş olabileceğine inanıyor. Sesli ağlamanın "çok rahatsız edici olması ve saldırganlığa yol açabilmesi" nedeniyle gözyaşlarının bebeklerde bir tür kendini koruma yöntemi işlevi görmüş olabileceğini öne sürüyor.

Bylsma'nın aktardığı verilere göre erkekler ayda ortalama sıfır ila bir kez ağlarken kadınlar dört ila beş kez ağlıyor. Bu farklılık kısmen öğrenilmiş bir davranış olabilse de farklı kültürlerde benzer örüntülerin görülmesi durumun daha karmaşık olduğuna işaret ediyor.

Bylsma, "Kadınlar genel olarak duygusal tepkisellik ve duygularını dışa vurma eğiliminde daha yüksek bir düzeyde bulunuyor. Ağlamak bu farklılığın sadece bir tezahürü" diyor ve nörolojik, hormonal ve kişilik farklılıklarının rol oynayabileceğini ekliyor.

Bylsma, adet döngüsü boyunca hormon değişikliklerinin ağlama sıklığını etkilediğine dair şu anda güçlü bir kanıt bulunmadığını belirtmekle birlikte cinsiyetler arası farklılıklar, hamilelik ve yaşlanma gibi durumlarda hormonların etkili olabileceğini düşünüyor.

Kişilik özellikleri açısından ise ağlamanın özellikle evhamlılık ve dışa dönüklükle bağlantılı olduğu tespit edildi. Bylsma, empati düzeyi yüksek olan kişilerin de ağlama olasılığının daha fazla olduğunu belirterek "Muhtemelen diğer insanların zorluklarla karşılaştığını gördüklerinde tepki olarak ağlıyorlar" değerlendirmesini yapıyor.

Vingerhoets, ağlamanın nihayetinde sosyal bağ ile ilişkili olduğunu vurgulayarak şu sözlerle konuyu özetliyor: "Ağlamak bir tür ünlem işareti gibi çalışıyor gibi görünüyor. Karşınızdaki kişiye 'Anlaşılan bu çok önemli bir şey' diye fark ettirmenizi sağlayabiliyor."