Ercan Yağlı'nın kaleminden 9 Gün Tatil, Ama Kime?
Kurban Bayramı yine geldi. Takvimler doldu, planlar yapıldı, valizler zihinde hazır. Bu yıl tatilin 9 güne çıkarıldığı açıklandı. İlk duyulduğunda kulağa eşit, herkesi kapsayan bir rahatlama gibi geliyor. Oysa meseleye biraz yakından bakınca bu 9 günün herkese aynı şekilde ait olmadığını görmek zor değil.
Devlette çalışan için bayram gerçekten bayram. İdari izinle birlikte tatil uzuyor, maaşta bir değişiklik yok, yıllık izinden düşmüyor. İnsanlar memleketine gidiyor, sahil planı yapıyor, çocuklarıyla vakit geçiriyor. Yani bayramın o klasik anlamı; dinlenmek, sevdiklerle bir arada olmak, biraz nefes almak… Bu kesim için hâlâ geçerli.Ama özel sektöre geçtiğiniz anda tablo değişiyor. Aynı ülke, aynı bayram, ama farklı bir gerçeklik. Tatil arife günü öğleden sonra başlıyor, toplamda 5.5 gün. 9 güne çıkarmak isteyenin cebinden yıllık izin gidiyor. Yani aslında verilen bir tatil yok, sadece izinle tamamlanan bir boşluk var. Kimi işyerleri inisiyatif alıp süreyi uzatabiliyor ama bu bir hak değil, tamamen işverenin yaklaşımına bağlı. Çalışan için bayram biraz da hesap işi: “Kaç gün izin harcasam, ne kadar kalır?”
Bir de işin daha görünmeyen tarafı var. Bayramda çalışmak meselesi. Kağıt üzerinde açık: Sözleşmede yazmıyorsa kimse zorla çalıştırılamaz, çalışılacaksa da onay gerekir. Ama hayat kağıt üzerindeki kadar net ilerlemiyor. Birçok kişi için “çalışmam” demek, işini riske atmak anlamına gelebiliyor. Bu yüzden bayram, bazıları için sessizce kabul edilen bir mesaiye dönüşüyor.
Ücret konusu ise teoride net, pratikte tartışmalı. Bayramda çalışan işçinin o gün için çift yevmiye alması gerekiyor. Yani bir gün çalışana iki günlük ücret. Kulağa adil geliyor. Ama herkesin bu hakkı tam ve eksiksiz alabildiğini söylemek zor. Özellikle küçük işletmelerde ya da kayıt dışı çalışmanın olduğu yerlerde bu hak çoğu zaman kağıt üzerinde kalıyor.
Asıl dikkat çeken fark ise esnafta ortaya çıkıyor. Bayram denince çoğu insanın aklına tatil gelirken, esnaf için bu dönem yılın en yoğun zamanı. Marketler, kasaplar, tatlıcılar, bayram alışverişiyle dolup taşıyor. Turistik bölgelerde dükkân kapatmak neredeyse imkânsız. Çünkü müşteri var, hareket var, kazanç fırsatı var. Ama bunun karşılığı da var: uzun saatler, yorgunluk ve ertelenen bir bayram hissi. Esnaf için bayram çoğu zaman vitrin arkasında geçiyor.
Aynı bayramın üç ayrı yüzü var aslında. Bir kesim gerçekten tatil yapıyor, bir kesim tatil yapabilmek için izin harcıyor, bir kesim ise en yoğun çalışma dönemini yaşıyor. Herkes aynı takvime bakıyor ama yaşadığı günler aynı değil.
Belki de mesele sadece tatilin kaç gün olduğu değil. Mesele, o günlerin kimin için dinlenme, kimin için zorunluluk, kimin için fırsat olduğunda gizli. Çünkü bayram dediğimiz şey sadece resmi takvimde yazan günler değil; biraz da insanın gerçekten durabildiği, nefes alabildiği zamanlar.
Bugün baktığımızda, Türkiye’de bayram herkese geliyor ama aynı şekilde yaşanmıyor. Kimisi yola çıkıyor, kimisi izin hesaplıyor, kimisi kepenk açıyor. Ve galiba en çok da bu yüzden, bayramın kendisi değil, adaleti konuşulmayı hak ediyor.
Kalın sağlıcakla
Ercan Yağlı
